ترک خوردن سفال هنگام خشک شدن: ۹ علت رایج به همراه راهحلهای فوری
در این مقاله ۹ علت رایج ترک (از باد و گرما تا ضخامت نامساوی و اتصال ضعیف) را خیلی عملی توضیح میدهیم.آخر مقاله هم یک برنامه خشک کردن ۲۴ تا ۷۲ ساعته و چند راهحل فوری میگیرید تا کارتان کمتر ترک بخورد.
- مقدمه چرا ترک خوردن سفال در مرحله خشک شدن ظاهر میشوند؟
- ترک خوردن سفال را درست تشخیص بدهید (ترک مویی، ترک S، ترک اتصال)
- چکلیست ۳۰ ثانیهای پیشگیری قبل از شروع (گل، ضخامت، رطوبت، محیط)
- علت۱. خشک شدن سریع و جریان هوا (کنار بخاری، پنجره، کولر)
- علت ۲. ضخامت نامساوی در بدنه (ویژه کاسه ها و کارهای حجمی)
- علت ۳. اتصال ضعیف در کار دست (روش درست اسکور و اسلیپ)
- علت ۴.کشش و استرس در کار با چرخ (فشار دست، زیاد کار کردن روی یک نقطه)
- علت ۵. گل نامناسب یا آماده سازی ناقص (ورز دادن، حباب هوا، رطوبت گل)
- علت ۶. خشک شدن نامتعادل کف و دیواره (مشکل رایج در ظرفها)
- علت ۷. زیرکار یا صفحه نامناسب و جدا کردن اشتباه از صفحه
- علت ۸. ترمیمهای دیرهنگام و اضافهکاری در نیمهخشک
- علت ۹. انقباض، شاموت، و دانهبندی :چه وقتها باید ترکیب گل را عوض کنیم؟
- راهحلهای فوری وقتی ترک را دیدید
- ترک خوردن سفال در خشک شدن در کار چرخ و دست
- برنامه خشک کردن پیشنهادی ۲۴ تا ۷۲ ساعته برای خانه و کارگاه
- جمعبندی و یک تمرین کوتاه برای جلوگیری از ترک خوردن سفال
نویسنده:نوید معین زاده،مدرس دوره های سفالگری
یکی از رایجترین دلیلهای ترک خوردن سفال خشک شدن سریع است؛ مخصوصاً وقتی کار را ناخواسته جلوی جریان هوا میگذاریم.
مقدمه چرا ترک خوردن سفال در مرحله خشک شدن ظاهر میشوند؟
ترکها معمولاً دقیقاً در مرحله خشک شدن ظاهر میشوند چون سفال، آرامآرام آبش را از دست میدهد و همزمان «جمع میشود». مشکل از جایی شروع میشود که این جمعشدن یکدست نیست: مثلاً لبه ظرف زودتر خشک میشود اما کف هنوز مرطوب است، یا یک قسمت ضخیمتر از بقیه است و دیرتر آبش میرود.
همین اختلافِ سرعت خشک شدن، داخل بدنه تنش ایجاد میکند؛ سفال مثل یک پارچه که از دو طرف کشیده شود، تاب نمیآورد و ترک میخورد. جریان هوا، گرما، و حتی نوع گل هم این تنش را بیشتر میکنند.
ترک خوردن سفال را درست تشخیص بدهید (ترک مویی، ترک S، ترک اتصال)
قبل از اینکه سراغ درمان بروید، مهم است ترک خوردن سفالرا درست تشخیص بدهید؛ چون هر ترک پیام متفاوتی دارد و راهحلش هم فرق میکند.ترک مویی معمولاً خطهای نازک و سطحی است که روی بدنه یا لبه میبینید. این ترکها اغلب از خشک شدن سریع، باد مستقیم، یا اختلاف رطوبت بین بخشهای مختلف ظرف میآیند. اگر ترک مویی تازه باشد، گاهی با کنترل رطوبت و پوشاندن درست میشود جلوی بدتر شدنش را گرفت.
ترک S بیشتر در کف ظرفهای چرخکاری دیده میشود و شکلش شبیه حرف S یا یک منحنی است. معمولاً علتش فشار زیاد هنگام شکلدهی کف، تراش ناصحیح، یا خشک شدن نامتعادل کف و دیواره است. اگر این ترک را دیدید، احتمالاً مشکل از «استرسِ کف» و نحوه خشک کردن/جدا کردن ظرف شروع شده.
ترک اتصال در کارهای دستی شایعتر است؛ دقیقاً روی محل چسباندن دسته، اتصال قطعات، یا درزها ظاهر میشود. این نوع ترک معمولاً نشان میدهد اتصال درست اسکور و اسلیپ نشده یا دو قسمت، رطوبت یکسان نداشتهاند. خلاصه اینکه، تشخیص نوع ترک، نصف مسیر پیشگیری و نجات کار است.
چکلیست ۳۰ ثانیهای پیشگیری قبل از شروع (گل، ضخامت، رطوبت، محیط)
قبل از اینکه دست به کار شوید، این چکلیست ۳۰ ثانیهای را مرور کنید؛ خیلی وقتها همین چند نکته ساده جلوی ترک خوردن سفال را میگیرد و کلی از دوبارهکاریها را کم میکند.
۱) گل: گل باید یکنواخت و خوب ورز داده شده باشد؛ اگر گل خیلی خشک یا خیلی خیس است، یا حباب هوا دارد، احتمال ترک بالا میرود. برای کارهای دستیِ حجیم، گلِ کمی شاموتدار معمولاً امنتر است.
۲) ضخامت: از همان اول حواستان به ضخامت باشد. ضخامت نامساوی، مخصوصاً در کف و لبه، یعنی خشک شدن نامتعادل. در چرخکاری سعی کنید کف بیش از حد نازک نشود، و در کار دستی از فشار زیاد روی یک نقطه خودداری کنید.
۳) رطوبت: قطعه را یکدفعه در معرض باد و گرمای مستقیم نگذارید. اگر کار را تازه تمام کردهاید، چند ساعت اول مهمترین زمان است. یک پوشش سبک (پلاستیک/کیسه) کمک میکند رطوبت آرام و یکنواخت خارج شود.
۴) محیط: نزدیک پنجره، کولر، بخاری و نور مستقیم خورشید خطرناک است. بهترین حالت یک فضای خنک با جریان هوای ملایم و ثابت است. همین چهار مورد اگر رعایت شود، درصد زیادی از ترکها اصلاً ایجاد نمیشود.
علت۱. خشک شدن سریع و جریان هوا (کنار بخاری، پنجره، کولر)
یکی از رایجترین دلیلهای ترک خوردن سفال همین خشک شدن سریع است؛ مخصوصاً وقتی کار را ناخواسته جلوی جریان هوا میگذاریم. کنار بخاری یا شوفاژ، نزدیک پنجرهای که دائم باز و بسته میشود، جلوی کولر یا حتی زیر باد پنکه، سطح سفال خیلی زود آبش را از دست میدهد اما داخلِ بدنه هنوز مرطوب میماند. نتیجهاش این میشود که بیرون قطعه شروع میکند به جمع شدن، ولی داخل هنوز “نرم” است و مقاومت میکند؛ همین اختلاف باعث ایجاد تنش و ترک میشود.
این مشکل در لبهها شدیدتر است چون نازکترند و زودتر خشک میشوند. در ظرفهای چرخکاری معمولاً اول ترکهای ریز دور لبه یا روی بدنه دیده میشود و در کارهای دستی هم محل اتصالها زودتر آسیب میبیند. اگر حس کردید قطعه خیلی سریع دارد مات و خشک میشود، همان لحظه کار را از جریان هوا دور کنید و یک پوشش سبک (مثل کیسه پلاستیکی که کاملاً نچسبد) روی آن بیندازید تا خشک شدن یکنواخت شود. یادتان باشد هدف، “کند کردن” خشک شدن است، نه خفه کردن سفال.
علت ۲. ضخامت نامساوی در بدنه (ویژه کاسه ها و کارهای حجمی)
یکی دیگر از علتهای خیلی رایج ترک خوردن سفال ضخامت نامساوی است؛ یعنی یک بخش ظرف نازکتر و بخش دیگر ضخیمتر باشد. این اتفاق در کاسهها، لیوانها و کارهای حجمی بیشتر دیده میشود: لبه و دیوارهها زودتر خشک میشوند اما کف یا قسمتهای برجسته هنوز رطوبت دارند. همین تفاوت زمان خشک شدن باعث میشود بدنه از جاهای نازک شروع به جمع شدن کند و جاهای ضخیم مقاومت کنند؛ نتیجهاش تنش و ترک است.
در چرخکاری معمولاً کف ظرف یا نقطه اتصال کف به دیواره، قربانی اصلی است؛ مخصوصاً اگر کف را خیلی نازک کرده باشید یا دیواره را بیش از حد نازک بالا آورده باشید. در کارهای دستی هم وقتی یک قسمت را زیاد فشار میدهیم یا وصله/حجم اضافه میکنیم، همین مشکل رخ میدهد. یک راه ساده پیشگیری این است که در پایان کار، با لمس و نگاه، ضخامتها را چک کنید و تا حد ممکن یکنواخت نگه دارید.
علت ۳. اتصال ضعیف در کار دست (روش درست اسکور و اسلیپ)
در کارهای دستی، یکی از دلیلهای اصلی ترک خوردن سفال اتصال ضعیف قطعات است؛ مخصوصاً وقتی دسته، لبهی اضافه، پایه یا دو تکه بدنه را به هم وصل میکنیم. خیلی وقتها اتصال در لحظه میچسبد. اما وقتی قطعه خشک میشود، تازه تنشها خودش را نشان میدهد و ترک دقیقاً روی خط اتصال باز میشود. علت معمولاً این است که سطحها خوب به هم قفل نشدهاند یا رطوبت دو قسمت با هم یکی نبوده.
روش درست، همان اسکور و اسلیپ کلاسیک است: اول دو سطحی که قرار است وصل شوند را با ابزار (چنگال، تیغ، اسکورر) خراشهای منظم بدهید تا سطح زبر و دندانه دار شود. بعد یک لایه نازک اسلیپ همجنس (دوغاب همان گل) بزنید، نه آبِ خالی، نه دوغاب خیلی شل. سپس دو قطعه را محکم به هم فشار بدهید تا هوا بیرون برود و اتصال واقعی شکل بگیرد. یک نکته مهم: اگر یک قطعه خیلی خشک تر از دیگری باشد، اتصال هر چقدر هم خوب باشد، در خشک شدن احتمال ترک بالا میرود. پس قبل از اتصال، رطوبتها را نزدیک کنید و در پایان، محل اتصال را با یک نوار باریک گل مهر کنید.
علت ۴.کشش و استرس در کار با چرخ (فشار دست، زیاد کار کردن روی یک نقطه)
در کار با چرخ، گاهی ترک خوردن سفال از همان لحظه شکل دهی شروع میشود؛ یعنی وقتی بدنه زیر دست ما بیش از حد استرس میگیرد. اگر روی یک نقطه زیاد کار کنید، چند بار پشت سرهم دیواره را نازک کنید، یا با فشار دست روی کف و اتصال کف به دیواره بازی کنید، ذرات گل کشیده میشوند و تنش داخل بدنه میماند. این تنش شاید همان موقع دیده نشود، اما موقع خشک شدن خودش را به شکل ترکهای ریز روی بدنه یا ترک در کف نشان میدهد.
یکی از نشانهها این است که بدنه بیش از حد نرم و خسته میشود و شما مدام با آب زیاد سعی میکنید کنترلش کنید؛ آب اضافه هم مشکل را تشدید میکند. برای پیشگیری، به جای فشار زیاد، کار را در چند مرحله کوتاه انجام دهید، بین مراحل اجازه دهید گل کمی جان بگیرد، و مخصوصاً روی کف و محل اتصال کف به دیواره با ملایمت کار کنید. یک اصلاح کوچک در تکنیک، از ترک خوردن جلوگیری میکند.
علت ۵. گل نامناسب یا آماده سازی ناقص (ورز دادن، حباب هوا، رطوبت گل)
گاهی ترک خوردن سفال اصلاً تقصیر تکنیک شما نیست و از خودِ گل شروع میشود. اگر گل برای نوع کارتان مناسب نباشد،مثلاً برای کار حجمی گلِ خیلی نرم و بدون شاموت انتخاب کنید،احتمال ترک بالا میرود. آمادهسازی ناقص هم عامل مهمی است: ورز ندادن کافی باعث میشود رطوبت گل یکدست نباشد و هنگام خشک شدن، بعضی قسمتها سریعتر جمع شوند.
حباب هوا هم میتواند دردسرساز شود؛ ممکن است در ظاهر دیده نشود، اما در خشک شدن یا بعدتر در پخت خودش را به شکل ترک یا ترکیدن نشان دهد. یک نشانه ساده این است که هنگام برش گل با سیم، حفرههای ریز یا حبابها دیده میشود. همچنین اگر گل بیش از حد خیس باشد، شما مجبور میشوید زیاد آب اضافه کنید و بدنه ضعیف میشود؛ اگر هم خیلی خشک باشد، در فرمدهی ترکهای ریز میزند. چند دقیقه ورز دادن درست، انتخاب گل مناسب، و تنظیم رطوبت، جلوی خیلی از ترکها را میگیرد.
علت ۶. خشک شدن نامتعادل کف و دیواره (مشکل رایج در ظرفها)
یکی از دلیلهای پنهان اما بسیار رایج ترک خوردن سفال این است که کف و دیواره همزمان و با یک سرعت خشک نمیشوند. در ظرفها معمولاً دیوارهها نازکترند و بیشتر در معرض هوا قرار دارند، پس زودتر خشک میشوند؛ اما کف ظرف ضخیمتر است و چون روی صفحه، پارچه یا میز نشسته، دیرتر رطوبتش را از دست میدهد. نتیجه؟
دیواره شروع میکند به جمع شدن و کشیدن کف، در حالی که کف هنوز نرمتر و مرطوبتر است. این اختلاف، تنش ایجاد میکند و ترکها معمولاً یا در کف (گاهی به شکل ترک S) یا در محل اتصال کف به دیواره ظاهر میشوند.
این مشکل در چرخکاری خیلی بیشتر دیده میشود، مخصوصاً اگر ظرف را دیر از صفحه جدا کنید یا زیر کار رطوبت نگه دارد. در کار دستی هم اگر کف را ضخیمتر از دیواره بگذارید یا ظرف را روی سطحی بگذارید که هوا به کف نرسد، همین داستان تکرار میشود. راهحل سادهاش این است که از همان اول ضخامت کف را کنترل کنید و در خشک کردن، کاری کنید که کف هم نفس بکشد: مثلاً ظرف را بعد از کمی سفت شدن، روی تخته خشک یا توری/گچ قرار دهید و پوشش را طوری تنظیم کنید که دیوارهها خیلی جلوتر از کف خشک نشوند.
علت ۷. زیرکار یا صفحه نامناسب و جدا کردن اشتباه از صفحه
گاهی ترک خوردن سفال نه از گل است نه از دست شما؛ از زیرکار و نحوه جدا کردن قطعه شروع میشود. اگر ظرف را روی صفحه ای بگذارید که رطوبت را یا خیلی سریع بکشد (مثل بعضی گچهای خشک) یا برعکس رطوبت را نگه دارد (مثل پلاستیک یا سطحهای کاملاً صاف)، خشک شدن یکنواخت به هم میخورد. مثلاً کف ظرف روی سطح مرطوب میماند ولی دیواره ها خشک میشوند؛ یا کف خیلی سریع جمع میشود و به دیواره فشار میآورد.
مشکل دوم زمانی است که قطعه را زودتر از وقتش از صفحه جدا میکنیم یا با فشار و کشیدن از زیر جدا میکنیم. در چرخکاری اگر سیم را بد بکشید، کف ظرف کمی تاب میخورد یا زیرِ کف آسیب میبیند؛ این آسیب ممکن است همان لحظه دیده نشود، اما موقع خشک شدن خودش را به صورت ترک در کف یا دور کف نشان میدهد.
در کارهای دستی هم اگر قطعه را روی مقوا یا پارچه نامناسب جا به جا کنید، زیر کار میچسبد و هنگام بلند کردن، تنش ایجاد میشود. بهترین کار این است که زیرکار را با جنس کار هماهنگ کنید (سطحی که «متعادل» رطوبت بدهد و بگیرد) و جدا کردن را وقتی انجام دهید که قطعه کمی سفت شده و خودش را گرفته است؛ نه وقتی هنوز خیلی نرم است و نه وقتی بیش از حد چسبیده و خشک شده.
علت ۸. ترمیمهای دیرهنگام و اضافهکاری در نیمهخشک
یکی از علتهای رایج ترک، ترمیمهای دیرهنگام و اضافهکاری روی قطعهای است که وارد مرحله نیمهخشک (چرمی) شده. خیلی وقتها ما بعد از مدتی برمیگردیم و یک قسمت را دوباره فشار میدهیم، دیواره را نازکتر میکنیم، یا یک تکه گل تازه برای اصلاح اضافه میکنیم. مشکل اینجاست که بدنه اصلی رطوبتش کم شده و شروع به جمع شدن کرده، اما گل تازه هنوز خیستر است و هنگام خشک شدن با سرعت دیگری جمع میشود. همین اختلاف رطوبت و انقباض، تنش ایجاد میکند و ترکها معمولاً دقیقاً از محل ترمیم یا اطراف آن شروع میشوند.
اگر مجبور به ترمیم هستید، بهتر است کار را همان ابتدا انجام دهید، یا اگر قطعه چرمی شده، ترمیم را با گل همرطوبت و با اتصال درست (اسکور و اسلیپ) انجام دهید و بعد، خشک شدن را کند و یکنواخت کنید. در واقع، ترمیم دیرهنگام ممکن است بیشتر از اینکه کمک کند، به قطعه آسیب بزند.
علت ۹. انقباض، شاموت، و دانهبندی :چه وقتها باید ترکیب گل را عوض کنیم؟
گاهی ریشهی ترکها در خودِ ویژگیهای گل است: انقباض (جمعشدگی)، مقدار شاموت/گروگ و دانهبندی. بعضی گلها ذاتاً در خشک شدن بیشتر جمع میشوند؛ مخصوصاً اگر خیلی نرم و ریزدانه باشند. این گلها برای کارهای ظریف عالیاند، اما برای قطعات بزرگ یا ضخیم میتوانند دردسرساز شوند و ترک خوردن را بیشتر کنند. شاموت دقیقاً برای همین به کار میآید: دانههای ریز یا درشت شاموت مثل “اسکلت” داخل گل عمل میکنند، انقباض را کم میکنند و جلوی تاب برداشتن و ترکهای بزرگ را میگیرند.
اگر مدام با ترک در کارهای حجمی، بشقابهای بزرگ، یا مجسمههای ضخیم روبهرو میشوید، احتمالاً وقتش رسیده ترکیب گل را تغییر دهید: یا گل شاموتدارتر انتخاب کنید، یا دانهبندی مناسبتری بگیرید. البته شاموت زیاد هم میتواند سطح را زبر کند و در چرخکاری سختتر باشد؛ پس باید متناسب با نوع کار (چرخ یا دستی) انتخاب شود.
راهحلهای فوری وقتی ترک را دیدید
وقتی ترک را همان لحظه دیدید، اول از همه عجله نکنید و قطعه را در معرض هوا رها نکنید. اگر ترک تازه و سطحی است، سریعترین کار این است که خشک شدن را کند کنید: قطعه را از جریان هوا دور کنید و یک پوشش سبک (کیسه پلاستیکی که به بدنه نچسبد) روی آن بگذارید تا تنش بیشتر نشود.
بعد، ترک را بررسی کنید: اگر ترک خیلی ریز است، گاهی با کمی رطوبت کنترلشده (مثلاً یک دستمال نمدار دور قطعه، نه خیس) میتوان سرعت خشک شدن را متعادل کرد و جلوی باز شدن ترک را گرفت. اگر ترک واضحتر است، برای ترمیم از اسلیپ همجنس یا گل نرمِ همرطوبت استفاده کنید: ترک را کمی باز نکنید، فقط آرام با اسلیپ پر کنید و سطح را با انگشت یا ابزار نرم صاف کنید. مهمتر از ترمیم، این است که بعدش قطعه را آرام و یکنواخت خشک کنید؛ چون اگر دوباره سریع خشک شود، همان ترک برمیگردد یا جای دیگری باز میشود.
ترک خوردن سفال در خشک شدن در کار چرخ و دست
ترک خوردن سفال در چرخکاری و کارِ دستی معمولاً از دو مسیر متفاوت میآید. در چرخکاری ترکها بیشتر به خاطر «استرسِ شکلدهی» و خشک شدن نامتعادل کف و دیواره رخ میدهند؛ یعنی کف ظرف فشار دیده یا دیرتر خشک شده و ترکهایی مثل ترک S یا ترک دورِ کف ایجاد میشود. نسخه ساده برای چرخکاری: ضخامت کف را یکنواخت نگه دارید، روی یک نقطه زیاد کار نکنید، آب اضافه را کم کنید، و ظرف را طوری خشک کنید که کف هم هوا بخورد (نه اینکه فقط دیوارهها خشک شوند).
در کار دستی ترکها بیشتر در محل اتصالها (دسته، وصله، درزها) یا جاهایی که ضخامت ناهمسان است دیده میشوند. نسخه ساده برای دستی: اتصال درست اسکور و اسلیپ، نزدیک کردن رطوبت قطعات قبل از چسباندن، و بعد از اتصال، خشک کردن کند و پوششدار تا چند روز. خلاصه اینکه در چرخکاری ،کف و استرس را جدی بگیرید و در دستی اتصال و رطوبت یکسان را.
برنامه خشک کردن پیشنهادی ۲۴ تا ۷۲ ساعته برای خانه و کارگاه
برای اینکه سفال بهصورت یکنواخت خشک شود و احتمال ترک کم شود، یک برنامه ساده ۲۴ تا ۷۲ ساعته میتواند خیلی کمک کند—هم در خانه هم کارگاه.
۰ تا ۱۲ ساعت اول (خیلی مهم): قطعه را از باد مستقیم، آفتاب، بخاری و کولر دور کنید. یک پوشش سبک روی آن بگذارید (کیسه پلاستیکی شل یا نایلون نیمهباز) تا رطوبت آهسته خارج شود. اگر ظرف است، حواستان باشد لبهها زودتر خشک میشوند؛ میتوانید فقط لبه را کمی بیشتر بپوشانید.
۱۲ تا ۲۴ ساعت: پوشش را کمی بازتر کنید تا هوا بیشتر برسد، اما هنوز قطعه را در معرض جریان هوا قرار ندهید. اگر کف ظرف دیر خشک میشود، بعد از سفت شدن اولیه، آن را روی تخته خشک/گچ/توری بگذارید تا کف هم نفس بکشد.
۲۴ تا ۷۲ ساعت: هر ۱۲–۲۴ ساعت پوشش را کمتر کنید تا قطعه به آرامی به خشک شدن کامل برسد. برای کارهای حجمی یا اتصالدار، بهتر است این مرحله را طولانیتر کنید و عجله نکنید؛ خشک شدن آهسته، بهترین بیمه ضد ترک است
جمعبندی و یک تمرین کوتاه برای جلوگیری از ترک خوردن سفال
اینکه ترکها معمولاً از سه چیز میآیند: خشک شدن نابرابر (باد و گرما)، تنش داخل بدنه (فشار زیاد در چرخکاری یا ترمیم دیرهنگام)، و مشکلات اتصال/ضخامت (بهخصوص در کار دستی). اگر قبل از شروع گل و ضخامت را کنترل کنید، در حین کار به قطعه فشار اضافی ندهید، و بعد هم خشک کردن را آرام و یکنواخت انجام دهید، بیشتر ترکها اصلاً ایجاد نمیشوند.
تمرین کوتاه (۱۰ دقیقهای):
یک کاسه کوچک یا یک استوانه ساده بسازید (هم دستی هم چرخ). بعد عمداً دو جور خشک کنید:
نمونه A را کنار جریان هوای ملایم بگذارید.
نمونه B را با کیسه پلاستیکی نیمهباز پوشش دهید و آهسته خشک کنید.
بعد از ۲۴ ساعت، نتیجه را مقایسه کنید: کجا ترک افتاد؟ لبه یا کف؟ این تمرین به شما نشان میدهد دقیقاً مشکل کار شما “کجاست” و از دفعه بعد با چند تغییر ساده میتوانید آن را کنترل کنید.
اگر دوست دارید این نکتهها را بهصورت عملی تمرین کنید و زیر نظر مدرس، از همان جلسههای اول کارهای بدون ترک و تمیز بسازید، دورههای سفالگری آموزشگاه صبا میتواند مسیر را برایتان کوتاهتر کند
برای ارسال نظر لطفا ابتدا وارد حساب کاربری خود شوید. صفحه ورود و ثبت نام